|
U zou uit het bovenstaande kunnen opmaken dat we op zee zitten en zeilen. Dat is niet juist, de zeilen waar ik het over heb zijn die van windmolens. Gisteren zaten Phil en ik boven op de grote wieken van de houtzaagmolen waarnaast we liggen afgemeerd om de zeilen te ontslaan en bij te zetten, voor het dagelijkse werk van het zagen van stammen eikenhout. Eerst worden de zeilen ontslagen (ik ga hier maar zeemanstermen gebruiken, omdat ik niet weet hoe de molenaars hun werkzaamheden omschrijven of hoe de lijnen in het Nederlands heten). Met een armslag worden ze vrijgemaakt van de klampen waar ze achter zitten wanneer ze zijn beslagen. De seizings worden achter haken langs geregen, die langs de randen van de wieken zitten en het oog wordt aan het uiteinde vastgezet. De schoten (drie of vier voor elk zeil) worden strak gehaald en vastgezet met een speciale steek die ik voorlopig maar de Nederlandse windmolensteek noem. Ik aanvaard elke correctie in dank - wanneer er lezers zijn die een exemplaar hebben van Ashleys "Book of knots", kunnen ze het misschien opzoeken [Zie de noot van de vertaler aan het eind van dit journaal] De grote remschoenen worden losgemaakt door aan een zwaar touw te trekken en de wieken rondgedraaid tot de volgende beneden is. Wanneer alle vier de zeilen zijn bijgezet, wordt de rem vrijgezet door een kneveltje achter een keep te haken en kan de molen vrij draaien. De Nederlandse vlag wordt gehesen en de molen wordt naar de wind gesteld.
We bezochten gisteren een aantal molens en de kracht van deze grote houten instrumenten is enorm. Naast de houtzaagmolen die ik al beschreven heb, bezichtigden we een oliemolen, die gebruikt wordt om lijnzaadolie te persen en een verfmolen die kalk fijnwrijft, gebruikt om verf te maken. De machinerie in deze twee drijft grote molenstenen aan, die elk vele tonnen wegen en grote houten drijfstangen die een keg naar beneden drukken die olie uit de zakken met geplet lijnzaad perst. Net zoals je op zee de krachten waardeert die op de zeilen worden uitgeoefend, kun je ook hier zien hoe de meedogenloze kracht van de wind wordt benut.
Op zee moeten we het zeiloppervlak verminderen wanneer de wind in sterkte toeneemt, door zeilen in te nemen, of in latere periodes door te reven. Bij windmolens is dat net zo. Tot aan windkracht 4 worden alle vier de zeilen bijgezet. Kracht 4 tot 6 is vergelijkbaar met marszeilen ter halver steng bij ons - sommige molens reven elk zeil, andere nemen twee van de vier in. Wanneer de wind kracht 7 bereikt draaien de molens met twee gereefde zeilen en het volgend stadium is zonder zeilen, waarbij de molens alleen draaien op de vaste panelen aan de voorkant van iedere wiek. Bij nog meer wind worden sommige van die panelen verwijderd en wanneer het echt gaat stormen en een zeilschip voor top en takel zou bijliggen dan hebben ook de molens niets meer dat het houten latwerk van de wieken.
Het innemen van het zeil aan het eind van de werkdag was precies het tegengestelde van het bijzetten. De slipsteek van de Nederlandse Molensteek werd losgenomen, de zeilen opgerold en dan achter de klampen geslagen en vastgemaakt. Dat klinkt eenvoudig, maar het was een heel vertier voor de molenaars om te zien hoe ik dat probeerde. Het is niet zo eenvoudig als het er uitziet, maar uiteindelijk kreeg ik de slag te pakken. Ik vraag mij af hoe dat zal staan op mijn CV - zeil bijzetten en innemen op een Nederlandse houtzaagmolen uit 1867.
Gary Wilson
Schipper
Noot van de vertaler :
In "The Ashley Book of Knots" staan in hoofdstuk 2 - beroepsmatige knopen - drie knopen beschreven voor de Molenaar (388 - "the Bag knot", 389 - "the Sack knot" en 390 - "de Molenaarsknoop"), maar alle drie zijn knopen om zakken mee dicht te binden.
Sommige Nederlandse (Belgische) molenaars gebruiken inderdaad de naam "molenaarsknoop" voor de knoop waarmee de "schoten" aan het latwerk van de wieken worden vastgemaakt. Deze knoop bestaat uit twee diagonale slagen aan de voor- en achterkant van de kruising van twee latten, afgemaakt met een slipsteek. Een (betere?) en zeer interessante naam verwijst naar de Nederlandse naam van deze "schoot" - de zwichtlijn, zodat de knoop zwichtlijnknoop genoemd wordt.
Het "reven" van de molenzeilen wordt in het Nederlands nog steeds zwichten genoemd, zoals ook het vastbinden van een gedeelte van de zeilen aan de ra bij de vroeg 17e eeuwse zeilschepen werd genoemd. Dat gebeurde met zwichtlijnen, voordat in het zeil aangebrachte rifseizings in gebruik kwamen. Bij bijna alle Nederlanders (behalve dus bij molenaars) is het woord zwichten alleen nog in overdrachtelijke zin bekend. In de 17e eeuwse litteratuur over zeilen wordt bij harde wind het letterlijke zwichten (inbinden) echter regelmatig genoemd.
|
